De betekenis van evenwicht en tegenwicht in de democratische rechtsstaat

 Samenvatting van toespraak van mr. H. D. Tjeenk Willink, vice-president van de Raad van State voor het symposium ter gelegenheid van het afscheid van prof. dr. R.M.G.E. Foqué.

De betekenis van evenwicht en tegenwicht in de democratische rechtsstaat

Publicatiedatum: 1 december 2011

1. Kernprobleem: Het verlies van evenwicht door het marktdenken

• Oorzaak van onevenwichtigheid: De introductie van het marktdenken (New Public Management) binnen de overheid heeft geleid tot een 'bureaucratisch-bedrijfsmatige logica', gericht op doeltreffendheid, marktwerking en kwantiteit in plaats van rechtsstatelijke waarden en kwaliteit.

• Gevolgen voor de verhoudingen:

• Trias Politica: De balans is verstoord doordat wetgever en bestuur steeds meer verknoopt raken en de rechter als nagenoeg enig tegenwicht overblijft.

• Burgerschap: De burger wordt benaderd als 'klant' of consument in plaats van als medeverantwoordelijk politiek subject, waardoor het burgerschap 'leegbloedt'.

• Uitvoerders: Professionals (zoals leraren, artsen en politieagenten) worden klemgezet door een uitgedijde tussenlaag van managers, prestatiecontracten en administratieve regels.

• Verlies van inhoudelijke kennis: Door het uitplaatsen en privatiseren van taken is de inhoudelijke deskundigheid op ministeries sterk afgenomen.

2. De verzwakte rol van 'het politieke'

• Ondergeschiktheid aan het bestuur: De politiek heeft zich feitelijk ondergeschikt gemaakt aan het bestuur en de bureaucratische logica, waardoor de visie op het algemeen belang is verschraald.

• Knelpunten in het parlement:

• Dichtgetimmerde regeerakkoorden: Omvangrijke regeerakkoorden en de binding van de coalitiemeerderheid beperken een open politiek debat en de controlerende functie van de Tweede Kamer.

• Representatieprobleem: Politieke partijen missen vaak een 'groot verhaal' of samenhangende visie, en volksvertegenwoordigers lijken steeds meer op elkaar qua achtergrond ('diplomademocratie').

• Invloed van medialogica: De media laten zich leiden door markt- en consumentenbelangen, wat bijdraagt aan personifiëring van macht en bestuurscentrisme in plaats van inhoudelijke meningsvorming.

3. Oplossingsrichtingen voor herstel van evenwicht

• Bevorderen van het open politiek debat:

• Loskopeling bestuur en representatie: De binding tussen kabinet en Kamermeerderheid moet losser door te werken met coalitieakkoorden op hoofdlijnen en wisselende meerderheden.

• Versterking van de parlementaire rol: De Kamer moet haar eigen agenda bepalen en zich focussen op medewetgeving, systematische controle en eigen onderzoeken naar beleidseffecten.

• Versterking van de maatschappelijke democratie:

• Ruimte voor actief burgerschap: Er is erkenning nodig voor burgerinitiatieven en de burgersamenleving als noodzakelijk complement op en tegenwicht tegen de staat.

• Vertrouwen in vakmanschap: Bestuurders moeten ruimte en vertrouwen geven aan de professionaliteit van uitvoerders en het risico durven accepteren dat daarbij fouten gemaakt kunnen worden.

4. De betekenis van instituties

• Borging van waarden: Staatkundige instituties zijn meer dan productieorganisaties; zij vertegenwoordigen gemeenschappelijke waarden, regels en continuïteit.

• Tegenwicht in crisistijd: Juist bij grote maatschappelijke en politieke verscheidenheid bieden instituties een stabiliserend tegenwicht door 'feiten' en 'waarden' in te brengen tegenover vluchtige beelden en sentimenten.